Są jednym z dostępnych instrumentów polityki socjalnej państwa. Aby każdy miał zagwarantowane świadczenia społeczne, należy gromadzić na nie środki. Istnieją dwa sposoby gromadzenia środków na świadczenia społeczne, system kapitałowy i redystrybutywny.  Przykładem systemu redystrybutywnego w Polsce jest Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (I Filar emerytalny) zarządzany przez ZUS, przykładem systemu kapitałowego - II Filar emerytalny realizowany przez OFE.

• redystrybutywny – I filar, składki pracownika trafiają do wspólnej puli, z której wypłacane są na bieżące świadczenia dla osób, którym one przysługują w danym momencie. Po przejściu na emeryturę świadczenia są wypłacane ze składek osób płacących je w danym momencie. Po śmierci ubezpieczonego ich wypłacanie jest wstrzymywane, zaś suma składek wpłaconych przez pracownika kontynuuje cyrkulację w systemie.
• kapitałowy – II filar, pracownik podczas aktywności zawodowej odkłada składki na oprocentowanych rachunkach bankowych. Po przejściu na emeryturę pracownik może dysponować całym kapitałem wraz z odsetkami, lub tylko comiesięcznymi świadczeniami pochodzącymi z odsetek od kapitału, wypłacanymi dożywotnio. Po śmierci kapitał może być dziedziczony przez rodzinę pracownika.

Zgodnie art. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009r. nr 205, poz. 1585 ze zm.) ubezpieczenia społeczne w Polsce to:

• ubezpieczenie emerytalne,
• ubezpieczenia rentowe,
• ubezpieczenie w razie choroby i macierzyństwa, zwane ubezpieczeniem chorobowym,
• ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, zwane ubezpieczeniem wypadkowym.

W Polsce realizacją przepisów o ubezpieczeniach społecznych zajmują się:

• Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) - dla pracowników najemnych oraz ludności utrzymującej się z pozarolniczej działalności gospodarczej, instytucja obsługująca Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS) oraz część innych funduszy społecznych (np. Narodowy Fundusz Zdrowia)
• Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) - dla ludności utrzymującej się z rolniczej działalności gospodarczej.

Do rent i emerytur przysługują następujące dodatki:

• pielęgnacyjny – przysługuje osobie, która została uznana za całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 rok życia. Dodatek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie, która przebywa w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym,
• kombatancki – w wysokości dodatku pielęgnacyjnego,
• za tajne nauczanie – w wysokości dodatku pielęgnacyjnego,
• dla byłych żołnierzy zastępczej służby wojskowej – dodatek ten przysługuje na podstawie ustawy z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługującym żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionych w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu.
• świadczenia pieniężne, które przysługują na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym dla osób deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez II Rzeszę i ZSRR.

Wypłata każdego miesiąca określonej kwoty (emerytury) osobą, które osiągnęły wiek emerytalny. Ubezpieczenie emerytalne jest to ubezpieczenie na wypadek niezdolności do pracy z powodu starości. Osoby, które opłacają składkę na ubezpieczenie emerytalne zapewniają sobie w ten sposób dochód w momencie zaprzestania pracy zawodowej po osiągnięciu wieku emerytalnego.

 

Na ubezpieczenie emerytalne odprowadzana jest składka w wysokości 19,52 proc. podstawy wymiaru składki. W przypadku członków Otwartych Funduszach Emerytalnych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych przekazuje 1/3 składki tj. 7,3 proc. do wybranego Otwartego Funduszu Emerytalnego. Jeżeli ubezpieczony nie przystąpił do funduszu emerytalnego to wówczas cała składka na ubezpieczenie emerytalne przekazywana jest do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Składka wpłacana do otwartego funduszu emerytalnego pochodzi w całość z części opłacanej przez pracownika. Składka naliczana jest od podstawy nieprzekraczającej w roku kalendarzowym trzydziestokrotności przeciętnego wynagrodzenia. W momencie, gdy podstawa wymiaru składki osoby ubezpieczonej osiągnie w danym roku kalendarzowym wysokość trzydziestokrotności przeciętnego wynagrodzenia, w kolejnych miesiącach tego roku nie pobiera się składki z tytułu ubezpieczenia emerytalnego, podobnie jak i rentowego.

Wypłata każdego miesiąca określonej kwoty (renty) osobą, które są niezdolne do pracy.

Ubezpieczenie rentowe gwarantuje świadczenia pieniężne, w przypadku utraty dochodów pieniężnych związanej z wystąpieniem ryzyka inwalidztwa (niezdolność do pracy lub śmierć żywiciela). W takiej sytuacji osoby opłacające składki na ubezpieczenie rentowe otrzymują rentę, która zastępuje im utracone wynagrodzenie lub dochód a w przypadku śmierci ubezpieczonego żywiciela wypłacane są renty rodzinne.

 Składka na ubezpieczenie rentowe wynosi 6 proc. podstawy wymiaru składki. Składka opłacana jest w części  przez pracodawcę (4,5 proc. podstawy wymiaru), a w części przez pracownika (1,5 proc. podstawy wymiaru). Na ubezpieczenie rentowe składka naliczana jest od podstawy wynoszącej maksymalnie 30 – krotność przeciętnego wynagrodzenia. W momencie gdy wynagrodzenie osoby ubezpieczonej z tytułu niezdolności do pracy przekroczy w danym roku kalendarzowym wysokość trzydziestokrotności przeciętnego wynagrodzenia, w kolejnych miesiącach tego roku nie pobiera się składki z tytułu ubezpieczenia.

Wypłata określonej kwoty w razie chorób oraz za urlopy macierzyńskie. Składka na ubezpieczenie chorobowe wynosi 2,45% podstawy wymiaru składki.

Obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu podlegają:
- pracownicy,
- członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,
- poborowi odbywający służbę zastępczą.

Dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają, na swój wniosek, osoby objęte obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym:
- wykonujące pracę nakładczą,
- wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia oraz osoby z nimi współpracujące,
- prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące,
- wykonujące odpłatnie pracę, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,
- będące duchownymi.

Z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa wypłaca się następujące świadczenia:
- zasiłek chorobowy
- świadczenie rehabilitacyjne
- zasiłek wyrównawczy
- zasiłek macierzyński
- zasiłek opiekuńczy

Podstawę wymiaru zasiłku chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego przysługującego pracownikowi, stanowi przeciętne wynagrodzenie wypłacone za okres 12 miesięcy kalendarzowych, poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy.  W przypadku, jeżeli niezdolność do pracy nastąpi przed upływem 12 miesięcy ubezpieczenia chorobowego wówczas do wyliczenia podstawy wymiaru bierze się wynagrodzenia za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia.  Podstawę wymiaru zasiłku chorobowego za jeden dzień niezdolności do pracy stanowi jedna trzydziesta część wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru zasiłku.  Przy ustalaniu podstawy wymiaru uwzględnia się przychód, stanowiący podstawę wymiaru składek chorobowych po odliczeniu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe. Podstawy wymiaru zasiłku nie ustala się na nowo, jeżeli między okresami pobierania zasiłków zarówno tego samego jak i innego rodzaju nie było przerwy albo przerwa była krótsza niż 3 miesiące kalendarzowe. Podstawa wymiaru zasiłku chorobowego z tytułu pracy w pełnym wymiarze czasu nie może być niższa niż kwota minimalnego wynagrodzenia pracowników, po potrąceniu kwoty odpowiadającej 13,71% tego wynagrodzenia (w okresie od 01.01.1999r. do 30.06.2007r. - 18,71%, a w okresie 01.07.2007r.-31.12.2007r. – 15,71%).  Podstawa wymiaru zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego przysługującego po ustaniu ubezpieczenia chorobowego podlega ograniczeniu. Nie może przekroczyć 100 proc. przeciętnego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Nie ogranicza się podstawy wymiaru zasiłku przysługującego w czasie trwania ubezpieczenia.

W przypadku ubezpieczonych, którzy nie są pracownikami podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc w którym powstała niezdolność do pracy. Do wyliczenia podstawy wymiaru w przypadku tych ubezpieczonych bierze się pod uwagę przychód, od którego mają naliczane składki na ubezpieczenie chorobowe.
Należy podkreślić, że podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe w przypadku osób dobrowolnie ubezpieczonych nie może przekroczyć 250 proc. przeciętnego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału. Podstawę wymiaru zasiłku chorobowego dla poborowych odbywających służbę zastępczą stanowi kwota świadczenia pieniężnego, określona w przepisach o służbie zastępczej, w miesiącu, w którym powstała niezdolność do pracy pomniejszona o 13,.71% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe.

Przy ustalaniu prawa do zasiłków dowodami stwierdzającymi czasową niezdolność do pracy z powodu choroby, konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, pobytu w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej są zaświadczenia lekarskie o czasowej niezdolności do pracy, wystawiane na druku ZUS ZLA. Na zwykłym druku lekarz wystawia zaświadczenie dotyczące przewidywanego terminu porodu a także niemożności wykonywania pracy wskutek poddania się niezbędnym badaniom lekarskim dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów oraz pobrania tych komórek, tkanek i narządów. Datę porodu dokumentuje się skróconym odpisem aktu urodzenia. Zaświadczenie lekarskie ubezpieczony ma obowiązek dostarczyć płatnikowi zasiłków nie później niż w ciągu 7 dni od daty otrzymania, pod rygorem obniżenia o 25% zasiłku przysługującego za okres od 8 dnia orzeczonej niezdolności do pracy do dnia dostarczenia zaświadczenia lekarskiego. Prawo do zasiłków i ich wysokość ustalają oraz zasiłki te wypłacają płatnicy składek na ubezpieczeni chorobowe, którzy zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób. W przypadku mniejszych zakładów pracy świadczenia nalicza i wypłaca ZUS. ZUS wypłaca również zasiłki, ubezpieczonym którzy prowadzą działalność gospodarczą, osobom z nimi współpracującym, duchownym, osobom podlegającym ubezpieczeniu chorobowemu w Polsce z tytułu zatrudnienia u pracodawcy zagranicznego oraz osobom uprawnionym do zasiłku za okres po ustaniu ubezpieczenia. Pracodawcy ubezpieczający powyżej 20 osób wypłacają zasiłki w terminach wypłaty wynagrodzeń lub dochodu ubezpieczonym. ZUS natomiast wypłaca zasiłki na bieżąco po uznaniu uprawnień, nie później jednak niż w ciągu 30 dni od daty złożenia stosownych dokumentów. W przypadku gdy płatnik lub ZUS nie wypłacą w terminie świadczeń zobowiązani są do wypłacenia odsetek ustawowych. Zasiłki mogą być wypłacane wyłącznie osobie, której te zasiłki przysługują lub osobie przez nią upoważnionej. Za osobę, której przysługuje świadczenie, zasiłek może pobrać również osoba, do której rąk wypłacane jest wynagrodzenie lub dochód ubezpieczonego.

Jednorazowe odszkodowanie ustala się w określonej stawce procentowej (za każdy % uszczerbku na zdrowiu) biorąc pod uwagę przeciętne wynagrodzenie z poprzedniego roku. Od dnia 1 kwietnia 2007 r., za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu jednorazowe odszkodowanie wynosi 20% przeciętnego wynagrodzenia w roku poprzednim. Jednorazowe odszkodowaniem wzrasta wraz ze zwiększeniem uszczerbku na zdrowiu o co najmniej 10 punktów procentowych albo do czasu uznania ubezpieczonego lub rencisty za osobę całkowicie  niezdolną do pracy i do samodzielnej egzystencji wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. W przypadku zwiększenia jednorazowego odszkodowania z tytułu uznania ubezpieczonego lub rencisty za osobę całkowicie niezdolną do pracy i do samodzielnej egzystencji, zwiększenie to stanowi 3,5 – krotność przeciętnego wynagrodzenia. Według wielokrotności przeciętnego wynagrodzenia z poprzedniego roku ustala się odszkodowanie dla członków rodziny ubezpieczonego lub rencisty uprawnionego do renty wypadkowej, który zmarł wskutek wypadku lub choroby zawodowej.

Świadczenia chorobowe

• zasiłek chorobowy – dla ubezpieczonego, którego niezdolność do pracy spowodowana została wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową
• zaświadczenie rehabilitacyjne – dla ubezpieczonego, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności  do pracy
• zasiłek wyrównawczy – dla ubezpieczonego będącego pracownikiem, którego wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu

Świadczenia rentowe

• renta z tytułu niezdolności do pracy – dla ubezpieczonego, który stał się niezdolny do pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej
• renta szkoleniowa – dla ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie spowodowaną wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową
• renta rodzinna – dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty uprawnionego do renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej

• dodatek do renty rodzinnej – dla sieroty zupełnej
• dodatek pielęgnacyjny – dla osoby uprawnionej do renty, uznanej za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub która ukończyła 75 lat

Świadczenia odszkodowawcze

• jednorazowe odszkodowanie – dla ubezpieczonego, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu
• jednorazowe odszkodowanie – dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty.

W razie zbiegu prawa do kilku rent określonych w ustawie wypłaca się jedno świadczenie – wyższe lub wybrane przez uprawnionego. Zasada ta dotyczy także przypadku, gdy osoba uprawniona do renty określonej w ustawie jest uprawniona jednocześnie do renty na podstawie innych przepisów (np. przepisów o emeryturach i rentach z FUS).
Osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego oraz do emerytury wypłaca się zależnie od jej wyboru:
- przysługującą rentę powiększoną o połowę emerytury, albo
- emeryturę powiększoną o połowę renty.
Możliwość pobierania półtora krotnego świadczenia dotyczy wyłącznie osób nie osiągających jakiegokolwiek przychodu. Osoba osiągająca przychód, niezależnie od jego wysokości może pobierać tylko jedno, wskazane przez siebie świadczenie. Wypłata tego wybranego świadczenia podlega zawieszalności na ogólnych zasadach.

Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie przysługują gdy wyłączną przyczyną wypadków było udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego umyślenie lub wskutek rażącego niedbalstwa. Świadczenia nie przysługują również ubezpieczonemu, który, będąc w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych, przyczynił się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku.

Ubezpieczony zobowiązany jest poddać się badaniu, jeżeli istnieje podejrzenie, że był w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem wspomnianych środków odurzających lub substancji psychotropowych. Odmowa poddania się badaniu lub zachowanie uniemożliwiające  jego przeprowadzenie powoduje pozbawienie prawa do świadczeń, chyba że ubezpieczony  udowodni, że  miały miejsce przyczyny, które uniemożliwiły poddanie się temu badaniu. Regulacja ta nie dotyczy członków rodziny ubezpieczonego, którzy zachowują prawo do świadczeń określonych ustawą. Zakład ma prawo odmówić przyznania świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego w przypadku:

Jeżeli w protokole powypadkowym lub karcie wypadku są braki formalne, Zakład niezwłocznie zwraca protokół lub kartę wypadku w celu ich uzupełnienia.

źródło: www. zus.pl